Bu mövzuya böyük türk yazıçısı Əziz Nesinin başına gəlmiş bir hadisə ilə giriş etməyin yeri var.

Hadisə belədir: Türkiyədə ard-arda baş verən hərbi qiyamlardan birindən (1971) sonra dövlət senzurası hər bir çap olunan mətnə xüsusi diqqətlə yanaşırmış. O dönəmdə, ondan əvvəl və sonra daima müxalif düşüncəli, sol təmayüllü yazılar (hekayələr, esseler, felyetonlar) yazan Əziz Nesini bir gün jandarmaya çağırırlar, yazdıqlarına görə sorğu-suala çəkirlər, düşüncələrini təftiş edirlər. Uzun çək-çevirdən, mübahisədən sonra jandarma idarəsinin rəisi yazıçıya deyir: “İndi sən nə istəyirsən? İstəyirsən, Türkiyədə kommunist inqilabı olsun və biz rusların tulası olaq”?

Rəis gözləyir ki, bu ritorik sual qarşısında yazıçı susub duracaq, nə “hə” deyə biləcək, nə də “yox”. Əziz Nesin isə tövrünü pozmadan cavab verir: “Tula olandan sonra nə fərqi var. Ha Amerikanın tulası, ha Rusiyanın”.

Bəli, ötən əsrin ortalarında qardaş Türkiyənin belə günləri olub. Kommunizmin bütün dünyanın ağuşuna alacağından qorxan ABŞ, NATO sovet Rusiyasının ətrafında dəmir qalalar düzəltmişdi, savadlı adamların sözü olmasın, belə bastionlardan biri də Türkiyə idi. Tərs kimi, SSRİ də dinc durmurdu, dörd yanındakı ölkələrin hamısını sosialistləşdirmək istəyirdi, o üzdən Türkiyədəki kommunistlərə pul-para, maddi-mənəvi, siyasi dəstək verirdi. Moskva təzyiqi artırdıqca, Vaşinqton da artırırdı. Nəticədə türklər ortada qalmışdılar, bir-birini “solçu”, “millətçi” deyə qırırdılar.

Vaşinqtonun Türkiyədə nüfuzu o qədər güclüydü ki, istədiyi vaxt iqtidar komandasını bu və ya digər şəkildə istefaya göndərir, devirir, yerində yenisini qura bilirdi.

Baş nazir Adnan Menderesin devrilməsinin və asılmasının səbəblərindən ən başlıcası onun ABŞ-dan üz döndərib Moskvaya meyillənməsi idi. Adamı məhz Moskva səfərindən sonra devirdilər və günahı sübut edilməsə də, tezliklə edam etdilər.

Ondan sonra gələn iqtidarlar həmişə ABŞ-la hesablaşmağa başladılar, çünki qorxurdular ki, ABŞ bir gün onları da asdırar.

Bir dəfə Süleyman Dəmirəldən soruşublar ki, nədən siz filan vaxtı filan hərəkəti etmədiniz, amma Menderes etmişdi. O da deyib ki, çünki məndən fərqli olaraq Menderesin kabinetində asılmış baş nazirin portreti yox idi. Bu o demək idi ki, Dəmirəl Menderesin aqibətindən dərs alıb, anlayıb ki, ABŞ-la çilingağac oynamaq təhlükəlidir.

1974-cü ildən (Kipr məsələsindən) sonra ABŞ baş nazir Bülənt Ecevitdən də narazıymış, başını əkməyə çalışırmış. Amma Bülənt bəyi qaldığı otelin foyesində güllələyəcək yunan əsilli qisasçı tapançasının tətiyini basana qədər bir amerikalı mühafizəçi onu tərksilah edib.

Nəcməddin Ərbəkan baş nazir olduğu vaxt ABŞ-ın çəkdiyi cızıqdan ayağını azca kənara qoyan kimi, generallar necə ultimatum verdilərsə, adam istefaya getdi.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan hakimiyyətə yeni gəldiyi vaxt deyirdilər, Amerikanın adamıdır. Ortada illərdən bəri ABŞ-a sığınmış Fətullah Gülən faktoru da vardı. Onlar müttəfiq idilər. Ancaq gün gəldi, yollar ayrıldı.

Bunun o yanı-bu yanı yoxdur, kim də istəyir yüz dəfə təkzib eləsin, keçən il iyulun 15-də prezident Ərdoğanı hakimiyyətdən devirmək istəyən məhz ABŞ idi. Bu, elə həmin gündən bəlli idi.

Sonradan bir çox detallar açıqlandı, şübhə yeri qalmadı. 16 iyulda AKP iqtidarı ABŞ-da Fətullah Güləni tələb edəndə azərbaycanlı politoloqlar yazmışdılar ki, xeyri yoxdur, ortada tonlarla dəlil-sübut olsa da, Güləni Ankaraya verməyəcəklər. Elə də oldu. Vermirlər. Verməyəcəklər.

Türkiyə ilə ABŞ arasında gedən dartışmanın, itələşmənin əsas səbəbi budur. Prezident Ərdoğan bilir ki, ABŞ onu devirmək, hətta Marmarisdəki oteldə öldürtmək, ən azı alçaltmaq istəyib. ABŞ-ın strateqləri də bilir ki, Ərdoğan onların bu niyyətdə olduğunu bilir və onları bağışlamır. Ortada dərin bir yarğan var.

Dava da yorğan davası deyil, yarğan davasıdır. Uzun sözün kəsəsi, yarım əsr öncəkindən fərqli olaraq, Türkiyə müstəqil dövlət olmaq istəyir, fikri budur ki, nə Vaşinqtondan, nə də Moskvadan idarə olunsun. Amma Vaşiqnton və Moskvada oturanlar istəyirlər ki, Türkiyəni özləri idarə etsinlər, ən azı türk liderlər onlar istəyən kimi hərəkət eləsinlər.

Keşkə, Əziz Nesin sağ olaydı və jandarma rəisi bu gün ona həmin sualı verəydi. Görəsən, böyük yazıçının cavabı necə olardı?

Samir Sarı