Rus sülhməramlıları bütün region üçün açar rolunu oynayan Laçın dəhlizi – 6 kilometrlik dağ yolu üzərində nəzarəti Azərbaycana təhvil verdi. Bu yol Dağlıq Qarabağ və Ermənistanı birləşdirir.

İki il “dəhlizdə”

İkinci Qarabağ müharibəsi 44 gün davam etdi və 10 noyabr 2020-ci ildə yekunlaşdı – həmin gün Azərbaycan Prezidenti və Ermənistanın Baş naziri Vladimir Putinin vasitəçiliyi ilə birgə bəyanat imzaladı. Faktiki olaraq, bu, Ermənistanın kapitulyasiyası idi.

1994-cü ildən Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətində olan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ətrafındakı ərazilərinin geri qayıtması və atəşkəslə yanaşı, İlham Əliyev və Nikol Paşinyan tanınmamış “Dağlıq Qarabağ Respublikası” ilə Ermənistanı birləşdirən yeganə quru yolla – Laçın dəhlizi ilə bağlı nə edəcəkləri haqda razılaşdılar.

Müharibənin yekununda Qarabağ silsiləsinin cənub-qərb yamacında yerləşən və Sovet dönəmində on minlərlə insanın yaşadığı kiçik şəhərcik – Laçın, təxminən 30 il sonra Azərbaycana geri qayıtdı. Şəhərə və Ermənistandan Dağlıq Qarabağa gedən yola 5 illik mandatlı rus sülhməramlıları nəzarət edirdi.

“Əvvəllər onlar qəzəblənirdilər. Amma biz onlara izah etdik ki, bu, sülh müqaviləsinin şərtləridir. Bu müqavilənin altında prezidentin imzası var. Odur ki, zəhmət olmasa… Adətən bu sözlərdən sonra bütün mübahisələr bitirdi”, – 2021-ci ilin martında Rusiya sülhməramlısı BBC-yə deyib.

Cəmi bir neçə kilometr uzunluğunda olan dağ yolunda münaqişələr tez-tez baş verirdi. Oradan keçən azərbaycanlılar avtomobillərinin şüşələrindən dövlət bayrağı asaraq buranın onların ərazisi olduğunu nümayiş etdirirdilər. Ermənilər isə Azərbaycan karvanını görəndə, özünəməxsus şəkildə cavab verirdilər – orta barmaq işarəsi göstərirdilər.

Zamanla daha sakitlik oldu: 2021-ci ilin payızında şəxsi avtomabillər üçün Laçın dəhlizindən keçid açıldı. Ancaq sülhməramlılar dəhliz boyunca hələ də ciddi rejimdə nəzarət edirlər.

O zaman, 2021-ci ildə Laçında cəmi 80 nəfər yaşayırdı. Onların bir çoxu Azərbaycanın nəzarətinə keçən qonşu kəndlərdə yerli əhaliyə yığışıb getməyə çox az vaxt verilməsindən dəhşətlə danışırdı.

Çoxunun getməyə yeri yox idi. Azsaylı Laçın sakinləri heç yerə getmək istəmirdilər. Ancaq indi ola bilsin ki, məcbur qalacaqlar.

Mübahisəli yol

Müharibənin bitməsindən yarım il sonranı müharibəsiz və sülhsüz vaxt kimi xarakterizə etmək olardı. Mütəmadi olaraq yerli qarşıdurmalar baş verirdi.

Eskalasiyada, əsasən hətta bu ilin martında münaqişə zonasında daha bir yaşayış məntəqəsi və yüksəkliyi nəzarətə götürən Azərbaycanı ittiham edirdilər.

Lakin iyulun sonunda Qarabağda vəziyyət xeyli pisləşdi. Əvvəlcə tanınmamış “Dağlıq Qarabağ hökuməti” Azərbaycanın təmas xəttini “keçməyə cəhd etdiyini” açıqladı.

Sonra Rusiya sülhməramlıları Azərbaycan tərəfindən “atəşkəs rejiminin üç dəfə pozulması” barədə məlumat verdilər. Daha sonra tərəflər bir-birini atəş açmaqda ittiham etməyə başladılar. Atışmalarda bir neçə hərbçi həlak oldu.

Bəzi müstəqil ekspertlər həmin vaxt bildirirdi ki, qarşıdurmanın yeni mərhələsi İlham Əliyevin Yerevanı mübahisəli məsələləri mümkün qədər tez həll etməyə sövq etmək istəməsi ilə bağlıdır.

Bunun üçün isə zaman uğurludur – Rusiyanın Ukraynada müharibə ilə məşğul olduğu və bütün dünyanın baş verənləri izlədiyi bir vaxtda, azərbaycanlılar sülhməramlılara fikir vermədən daha aqressiv hərəkət etmək qərarına gəldilər.

Əsas həll olunmamış məsələ məhz Azərbaycanın yaxın gələcəkdə nəzarət etmək istədiyi Laçın dəhlizi idi.

Müharibənin başa çatması ilə bağlı razılaşmalara əsasən, Ermənistan və Azərbaycan Laçından yan keçən yeni marşrutun çəkilməsi planı barədə qərar verməli idilər. Rusiya sülhməramlıları yeni yola keçməli idilər. Bunun üçün 3 il vaxt verilmişdi və müddət hələ bitməyib.

Ancaq danışıqlar və razılaşmalar uzun çəkirdi.

Avqustun 3-də vəziyyətin kəskin gərginləşməsindən sonra Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan Bakının Laçın dəhlizi ilə bağlı tələblərini “qanunsuz” adlandırdı: o, Ermənistanın hələ də yeni yolun tikintisi ilə bağlı hər hansı planla razılaşmadığını iddia edirdi.

Lakin bu, Azərbaycanı çəkindirmirdi: o vaxta qədər o marşrutun Laçın rayonunun Ermənistanla sərhəddindən başlayaraq Şuşa magistralı – Xankəndi yolu ilə birləşən hissəsini artıq tamamlamışdı. İndi Bakıda yolun tam istifadəyə hazır olduğunu bəyan ediblər.

Azərbaycanda hesab edirlər ki, Ermənistan bütün bu müddət ərzində planın təsdiqini və öz ərazisindəki tikintini qəsdlə gecikdirir. Yerevan təkid edirdi ki, üç il gözləmək lazımdır.

Ancaq iyulun sonu – avqustun əvvəlində vəziyyətin kəskinləşməsindən sonra proses sürətləndi. Tanınmamış “Dağlıq Qarabağ Respublikası” bəyan etdi ki, Azərbaycan avqustun 5-dək Laçın və Zabux (ermənilər Ağavno adlandırırlar) kəndinin boşaldılmasını tələb edib. Bir az sonra tarix avqustun 25-nə keçirildi.

Yolboyu insanlar

Ermənilər Azərbaycanın nəzarətinə keçmiş ərazilərdə yaşamaqda davam edirlər. Onların bir çoxu məskunlaşma ilə bağlı hakimiyyət orqanları ilə razılığa gələ bilmir.

Tanınmamış “respublika” onların müvəqqəti mənzillə təmin olunacağını vəd edir, lakin hamı bununla razılaşmır. Müvəqqəti mənzil statusu çoxlarına uyğun gəlmir, digərləri isə bütün vədlərin yalnız sözdə olmasından qəzəblənirlər.

“Kavkazski uzel” tamamilə qeyri-müəyyənlik içərisində olan yerli sakinlərlə söhbət edib. Onların çoxu hara gedəcəklərini, qala biləcəklərini və əgər belə olsa, başlarına nə gələcəyini bilmir.

Avqustun əvvəlində tanınmamış “Dağlıq Qarabağ Respublikasının” hakimiyyət orqanları Laçın, Sus və Zabux kəndlərinin erməni sakinlərinə avqustun 25-dək – məhz bu tarixdə ərazilər nəhayət, Azərbaycanın nəzarəti altında keçməlidir- öz evlərini tərk etməli olduqlarını elan etdilər. Kənd sakinləri üçün bu açıqlama çox gözlənilməz oldu – İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı oradan qaçan insanların çoxu öz evlərində həyatlarını davam etdirə biləcəklərinə ümid edərək evlərinə qayıtmışdılar.

Hakimiyyət insanlara əşyalarını yığmağı əmr etdikdən sonra jurnalist Lilit Şahverdyan dərhal Qarabağa getdi. Avqustun 6-da, o, rus sülhməramlılarının mühafizəsi altında Laçın ərazisindən hələ də fəaliyyət göstərən dəhlizi keçdi – hərbçilər jurnalistə şəhərdə çəkiliş etməyə icazə vermədilər.